Kendine Aşık Olma Hastalığı Nedir? Kültürlerin Aynasında Benlik
Halliburton okurları için hazırlanan bu yazı, Kendine aşık olma hastalığı nedir konusunda rehber niteliği taşıyor.
İnsanları anlamaya çalışırken en sevdiğim başlangıç noktalarından biri şu basit soru: “Ben” dediğimiz şey gerçekten ne kadar bize ait? Bir toplumda kendini övmek özgüven sayılırken başka bir toplumda utanç nedeni olabilir. Bir yerde bireysel başarı alkışlanırken başka bir yerde kişinin başarısını ailesiyle veya topluluğuyla paylaşması beklenebilir. Bu farklılıkların peşine düştüğümüzde, gündelik dilde “kendine aşık olma” diye adlandırılan davranışların çok daha karmaşık bir hikâyesi olduğunu görürüz.
Psikolojide narsisizm, aşırı kendilik önemi, yoğun hayranlık ihtiyacı, üstünlük duygusu ve kişilerarası ilişkilerde empati sorunlarıyla ilişkilendirilebilir. Narsistik kişilik bozukluğu ise ancak klinik değerlendirmeyle konulabilecek bir ruhsal sağlık tanısıdır. Antropoloji ise soruya başka bir kapı açar: İnsanlar kendi değerlerini hangi kültürel dünyada öğrenir?
Kendine aşık olma hastalığı nedir? kültürel görelilik
Antropolojide kültürel görelilik, davranışları yalnızca kendi kültürümüzün ölçüleriyle değerlendirmemeyi öğütler. Bu yaklaşım narsisizmi “iyi” veya “kötü” diye sınıflandırmaktan çok, bir davranışın toplum içinde ne anlama geldiğini araştırmamıza yardımcı olur.
Örneğin bireysel başarıyı vurgulayan toplumlarda kendini tanıtmak, kariyerini öne çıkarmak veya kişisel yeteneklerini sergilemek olağan karşılanabilir. Daha toplulukçu yapılarda ise kişinin sürekli kendisini öne çıkarması, grubun uyumunu zedeleyebilir.
Bu, “bazı kültürler narsisttir” anlamına gelmez. Aksine narsistik davranışların farklı toplumlarda farklı biçimlerde ortaya çıkabileceğini gösterir. Kültür, kişinin kendisini değerlendirme biçimini etkiler; fakat tek başına bir ruhsal bozukluğun nedeni olarak görülmemelidir.
Ritüeller ve semboller: Kendimizi nasıl gösteriyoruz?
Bir düğünde gelinlik, damatlık, takılar ve törenin görkemi; mezuniyette cübbe ve diploma; bazı toplumlarda erginlenme törenlerinde kullanılan beden süslemeleri… Bunların hepsi kişinin toplum önündeki konumunu görünür kılan sembollerdir.
İlk bakışta gösterişli davranışları “kendini beğenmişlik” olarak yorumlamak kolaydır. Oysa antropolog için asıl soru şudur: Bu gösterinin toplumsal anlamı nedir?
Bronisław Malinowski’nin Trobriand Adaları’ndaki saha çalışmaları, değiş tokuşun yalnızca ekonomik ihtiyaçlarla açıklanamayacağını ortaya koymuştu. Kula değişim sisteminde belirli değerli nesnelerin dolaşımı, insanlar arasında prestij, güven ve sosyal bağlar yaratıyordu. Burada statü kazanmak yalnızca “ben daha üstünüm” demek değildi; ilişkiler kurmanın ve toplumsal konum edinmenin bir parçasıydı.
Akrabalık yapıları ve “ben” ile “biz” arasındaki sınır
Bir insan kendisini yalnızca birey olarak mı görür, yoksa ailesinin, soyunun veya topluluğunun bir uzantısı olarak mı tanımlar?
Bu soru, narsisizm tartışmasının merkezine dokunur. Bazı toplumlarda kişinin başarısı büyük ölçüde bireysel kimliği üzerinden anlatılır. Başka toplumlarda ise “bizim aile”, “bizim soy” veya “bizim topluluk” ifadeleri daha belirgin olabilir.
Margaret Mead’in Samoa üzerine çalışmaları, kişiliğin ve toplumsal rollerin kültürel çevreyle ilişkisini tartışmaya açan klasik örneklerden biridir. Bugün Mead’in bazı sonuçları ve yöntemleri yoğun biçimde tartışılsa da çalışmaları, “insan davranışı ne kadar biyolojik, ne kadar kültürel?” sorusunun antropolojideki önemini göstermeye devam eder.
Kısacası, bir kişinin kendisiyle gurur duyması ile ailesinin onurunu taşıması aynı şey değildir. Fakat bazı kültürlerde bu iki alan birbirine çok daha yakındır.
Ekonomik sistemler: Başarı neden görünür olmak zorunda?
Modern ekonomilerde kişisel marka, kariyer, tüketim ve sosyal medya görünürlüğü giderek daha fazla önem kazanıyor. Bir profil fotoğrafı, takipçi sayısı veya mesleki başarı, kişinin sosyal ve ekonomik değerinin göstergesine dönüşebiliyor.
Burada psikoloji ile ekonomi kesişiyor. Sürekli rekabet eden bir ortam, insanları kendilerini pazarlamaya teşvik edebilir. Kendi yeteneklerini anlatmak bazen narsisizm değil, ekonomik hayatta var olabilmenin gereğidir.
Öte yandan sosyal medya, hayranlık ihtiyacını sürekli besleyebilen bir geri bildirim döngüsü de yaratabilir: paylaşım, beğeni, onay, daha fazla paylaşım…
Bu noktada “kendine aşık olma hastalığı” ile özgüven, özsaygı, benmerkezcilik ve narsistik kişilik özellikleri arasındaki ayrımı korumak önemlidir.
Kimlik kültürün içinde nasıl oluşur?
Çocukken bize neyin değerli olduğunu öğretirler. Başarı, güzellik, itaat, cesaret, zenginlik, yardımseverlik veya bağımsızlık… Hangi özelliklerin takdir edildiği kültürden kültüre değişebilir.
Bu nedenle kimlik, yalnızca kişinin kendi zihninde oluşturduğu özel bir hikâye değildir. Aile, akrabalık, eğitim, din, ekonomi, medya ve ritüeller bu hikâyenin parçalarını oluşturur.
Bazen başka kültürlerden insanları gözlemlerken, onların davranışlarını kendi alışkanlıklarımızla ölçtüğümü fark ediyorum. Birinin yüksek sesle kendisini övmesi bana kibirli gelebilir; fakat o kişinin yetiştiği çevrede kendini ifade etmek saygı duyulan bir özellik olabilir. Böyle anlarda küçük bir şaşkınlık yaşarım: Belki de sorun karşımızdaki insanın “fazla ben” olması değil, bizim “ben” anlayışımızın tek seçenek olduğunu düşünmemizdir.
Aynadaki yüz, toplumun da yüzüdür
“Kendine aşık olma hastalığı nedir?” sorusunun klinik cevabı psikiyatri ve psikolojinin alanına girer. Ancak antropolojik açıdan soru daha geniştir: İnsan kendisini değerli görmeyi nereden öğrenir?
Ritüeller bize nasıl görünür olacağımızı, semboller kim olduğumuzu, akrabalık ilişkileri kime ait olduğumuzu, ekonomik sistemler neyin başarı sayıldığını ve kültür kimlik hikâyemizi nasıl anlatacağımızı öğretir.
Bu yüzden narsisizmi anlamaya çalışırken başka toplumlara yalnızca birer “karşılaştırma malzemesi” gibi bakmamak gerekir. Onların dünyasına biraz merak, biraz mesafe ve bolca empatiyle yaklaşmak gerekir.
Çünkü başka bir kültürün aynasına baktığımızda yalnızca onları görmeyiz. Kendi toplumumuzun bize öğrettiği “ben”i de ilk kez daha net görebiliriz.
Bir sonraki yazıda yeniden buluşmak üzere; Kendine aşık olma hastalığı nedir konusunu bugünlük kapatıyoruz.